HET ORTHODOXE MENSBEELD ALS UITGANGSPUNT VOOR EEN CHRISTELIJKE ETHIEK
Met een lezing onder die titel opende Vader Sergi Merks, priester in de Russisch-Orthodoxe kerk, het najaarsprogramma van 2008 van onze Sint Nicolaas Academie. De christelijke ethiek is voor de Russisch-orthodoxen ingebed in de theosis, ofwel de vergoddelijking van de mens. De mens is geschapen naar het beeld van God, en de bedoeling is dat hij toegroeit naar de gelijkenis met God, en dat proces loopt over de dood heen en is oneindig. Waar de westerse Latijnse kerk de nadruk legt op de gebroken mens van na de zondeval, gaat het orthodoxe Oosten uit van zijn paradijselijke staat van vóór de zondeval.
De Griekse kerkvader Gregorius van Nazianze, de Theoloog, vat het mensbeeld in vier punten samen. Ten eerste is de mens een ondefinieerbaar mysterie, in wezen net zo ondoorgrondelijk als zijn Schepper. Vervolgens is de mens een microkosmos, zowel hemels als aards, staande tussen de engel en het dier. Ten derde heeft de mens een bemiddelende taak, de taak om alle dingen met elkaar te verzoenen en tot eenheid te brengen. Hij bemiddelt tussen God en zijn medemens, verticaal en horizontaal. Zoals God in zijn Drieëenheid de wederzijdse, onderlinge liefde is, zo spiegelt de mens dat trinitaire door de liefdesband met de andere mensen. Mens zijn is "wij" zeggen. Zo zien we dat aan het begin van de Grote Vasten (Aswoensdag) ieder aan iedereen, en iedereen aan ieder vergiffenis vraagt. Want de zonde van de ene raakt automatisch de anderen. En zonde hangt samen met ziekte, zoals ziel en lichaam samenhangen en een eenheid vormen. Tezamen vormen ziel en lichaam de "persoon". En als persoon, met lichaam en ziel, verrijst hij. In het christelijke Westen is men per traditie meer geneigd om de ziel als onderscheiden van het lichaam te zien, wat tot een onwenselijke vorm van dualisme kan leiden. Tenslotte, ten vierde, is de menselijke persoon een micro-theos, een imago Dei. Het goddelijke is het bepalende deel van zijn menselijkheid. De menselijke geest, zei Nicholas Berdyaev, is door God geschapen en daar verandert geen evolutie-theorie een jota aan.
Wezenskenmerk van de mens is zijn vrijheid, die hij van God heeft gekregen. Vrijheid houdt lijden en opoffering in. De meeste mensen kunnen die vrijheid niet aan, zoals Dostojewski heeft laten zien in zijn parabel van de Groot-Inquisiteur (uit De Gebroeders Karamazov). De meeste mensen willen zekerheid, brood op de plank, pijn vermijden en amusement. Aangezien onze vrijheid is besmet door de erfzonde, zijn wij geneigd er verkeerd gebruik van te maken, het kwade te kiezen. Het kwade kiezen betekent dat wij ons als onafhankelijk van God opstellen. De hel bestaat; niet omdat God die wil, maar omdat wij die maken. Kiezen wij vanuit onze vrijheid voor God, voor het goede, dan komt uit die keuze de deugd voort. Werkt de menselijke wil samen met de goddelijke wil dan zijn we als in een hemelse staat. Die staat is dynamisch, voortdurend groeiend tot in het oneindige. De mens is geschapen voor de hemel. Het sterfelijk bestaan op aarde is voorbijgaand, de aarde is een doorgangshuis, de eeuwigheid is onze ware bestemming, de eeuwige eenheid met de drie goddelijke personen. Pasen is het grootste feest omdat het ons in vereniging met de verrezen Christus een voorsmaak geeft van onze bovenaardse toekomst.
Ethiek zou je kunnen omschrijven als "het goede leven". Goed in de zin van puur persoonlijk, zoals God goed is als Persoon. In het Westen wordt het goede vaak opgevat als iets abstracts, onpersoonlijks, iets dat buiten God zou bestaan en waarvan God gebruik maakt. Voor het Oosten is God de goedheid zelve, en nog veel meer. Zijn wezen kennen wij niet, wij moeten het doen met wat er van Hem uitgaat. Daaraan kunnen wij afleiden wie Hij is voor zover dat voor ons mogelijk is.
Tijdens het vragen uurtje kwam o.a. naar voren in hoeverre de Russisch-Orthodoxe kerk de oecumene behartigt. Vader Sergi Merks antwoordde dat streven naar eenheid een christelijke plicht is, maar alleen Christus weet wie er tot zijn kerk behoren, wie het dichtst bij Hem staan. Een andere vraag betreft de scheiding van Kerk en Staat. Voor het Oosten is die scheiding een abominatie, zoals scheiding van geest en materie, of ziel en lichaam een abominatie is. Anderzijds is de kerk van Rome mondiaal, universeel, terwijl de Russisch-Orthodoxe kerk sterk aan een enkel land of volk verbonden is.(Voor geïnteresseerden zijn op onze volgende bijeenkomst exemplaren van de integrale lezing beschikbaar.)